KPN en de opmars van fotografie in bedrijfscollecties
Op de vraag waarom bedrijven structureel zijn gaan verzamelen, bestaat geen eenduidig antwoord. In het huidige wereldbeeld vertegenwoordigen bedrijven economisch gestuurde macro-organismen met verschillende maatschappelijke eigenschappen en met een regionaal, nationaal of globaal belang. Evenals de kunsten voor bedrijfssponsoring een belangrijke carrier zijn geworden, zo heeft de bedrijfscollectie mettertijd een markt- en PR belang gekregen. Van tweeën een: wat de markt vraagt is nodig en de kunsten versterken het bedrijfsprofiel zowel naar binnen als naar buiten. Een bedrijfscollectie accentueert het zelfbewustzijn van het bedrijf voor de medewerkers, de cliëntèle en de concurrentie. Een collectie draagt de boodschap uit dat er in deze wereld nog meer bestaat dan productie en aandeelhouderswaarden.
In het verlengde daarvan meet de multinational zich dan ook graag de rol aan van ‘good corporate citizen’. Het bedrijf van nu betoont zich een werkgever met verantwoordelijkheidsgevoel, stelt zich op als een speler op het maatschappelijke veld en trekt evenals de overheid een aantal maatschappelijke thema’s naar zich toe. Engagement is nodig gebleken om de continuiteit van het bedrijf te waarborgen. Zo zijn in grote lijnen de opvattingen over de bedrijfscollectie van nu.
Bedrijfscollecties zijn wezenlijk anders dan museale verzamelingen. Het grootste verschil is dat bedrijfs-collecties minder onbaatzuchtig tot stand komen dan de museale. De laatst genoemden kunnen zich zonder directe overheid of investeringsverplichtingen, geheel wijden aan het in kaart brengen van het actuele en het historische kunstenaarschap, voor een meer of minder breed publiek. Bedrijfscollecties dienen daarentegen interne doelstellingen, ze zijn in de eerste plaats een verzameling zonder extern publiek. Verzameld wordt er voor de representatieve ruimtes, kantoren en werkplaatsen. Bedrijfscollecties worden in het dagelijks gebruik verspreid en versnipperd getoond. Het is dan ook bijzonder wanneer blijkt dat er zich internationaal onder deze collecties, met die van KPN in Nederland als een belangrijke voorloper, enkelen bevinden met veel meer intrinsieke en artistieke samenhang dan het in museale ogen versnipperde gebruik doet vermoeden.
Er zijn verschillende redenen om in huis Marseille regelmatig plaats in te willen ruimen voor de presentatie van bedrijfscollecties met fotografie als specialisme. Ten eerste omdat zich relatief veel eigentijdse fotografie in deze collecties bevindt. Er wordt in bedrijven nu eenmaal sterker vanuit de geest van de eigen tijd gehandeld en verzameld dan dit in een museum mogelijk is. Al was het alleen maar omdat de context van reeds bestaande, oudere collecties niet of nauwelijks van nieuwe aankopen is los te zingen. Deze eigenschappen maken de bedrijfscollectie tot een wezenlijk ander type verzameling dan de museale. Ook al worden bedrijfscollecties van nu doorgaans wel door kunsthistorici bestierd, toch lijkt zich vooralsnog geen verandering af te tekenen richting de klassiekere, museale collecties. Opvallende eigenschappen blijven de nadruk op de eigen tijd, een sterke vertegenwoordiging van fotografie en een, zij het minder representatieve, eigenzinniger mix van kunstenaars van verschillende nationaliteiten. Een grote uitzondering hierop vormen de Amerikaanse bedrijfscollecties. Met een sterk accent op fotografie, wordt er doorgaans wel historisch verzameld.
Onlangs hebben een aantal bedrijven, waaronder Philips en de ING Bank, zich opgeworpen om de cultuur van Holland te willen bewaken. Een signaal, want ook bedrijven met collecties bewegen zich zelfbewuster binnen het culturele verkeer dan voorheen. Deze opmars blijkt ook uit het grote aantal bedrijfscollectie-catalogi dat momenteel het licht ziet: Amerikaanse én Europese. De meest recente editie van de fotobeurs Paris Photo presenteerde de fotocollecties van de NSM bank, een dochter van de ABN AMRO, Le CCF, La Caisse des dépôts et consignations, Première Heure en de Fondation Cartier. Dit laatste bedrijf exploiteert overigens een museum, aan de boulevard Raspail in Parijs.
De redenen voor dit andere type verzameling zijn vooral praktisch van aard. De aankoopbudgetten zijn doorgaans hoger dan het museale aankoopbudget voor fotografie. Een bedrijf van nu is per definitie eerder op de toekomst dan op het verleden gericht. Er zijn echter ook bedreigingen. Bij de wat oudere bedrijfscollecties, die waarbij de band met de oorspronkelijke initiator is verbroken, blijken de hogere echelons van het bedrijf er niet altijd van doordrongen te zijn wat de financiële en inhoudelijke waarde van zo’n collectie over de jaren heen geworden is. In de praktijk blijkt het moeilijk om het vooroordeel van ‘niet meer dan een plaatje aan de muur’ wezenlijk bij te stellen.
Met deze tentoonstelling in huis Marseille wordt een eerste stap gezet om te laten zien dat fotografie tegenwoordig sterk aanwezig is in bedrijfscollecties. KPN bijt de spits af omdat het bedrijf een goede en scherp ingekochte, actuele verzameling bezit, ook al is die de afgelopen vijf jaar in stilte ontstaan. Bedrijfscollecties spelen een rol in het verstaan van de eigen tijd en de fotografie uit de KPN collectie betekent op dit specifieke terrein een wezenlijke aanvulling op het begrip Collectie Nederland.
Els Barents